Foz de Lumbier
O sendeiro que foi vía de tren, o río que tarda séculos en abrirse paso
Saídes de Ttipiaenea co almorzo feito e as botas no maleteiro. A estrada cruza a Conca de Pamplona, pasa por Tafalla e empeza a cambiar: os campos vanse engurrando, os barrancos fanse máis fondos, e en corenta minutos chegas a Lumbier sabendo que a paisaxe que vén é diferente a todo o que vísedes antes.
A Foz de Lumbier non se anuncia. Aparcas, cruzas unha verxa de madeira e de súpeto estás no fondo dun canón: paredes de rocha de cen metros a cada lado, o río Irati correndo limpo e frío aos teus pés, e os voitres —sempre os voitres— planeando sen esforzo por riba de todo.
Camiñas sobre as vías do tren
O que hoxe é un camiño de terra compacta foi, entre 1911 e 1955, a vía do Tren do Irati: unha locomotora de vapor de vía estreita que cruzaba o canón cargada de madeira desde a Selva de Irati ata Pamplona. Corenta anos de historia industrial agochados dentro dunha paisaxe que parece intacta desde sempre.
O tren desapareceu, pero o trazado quedou. O sendeiro entra na foz por onde entraba a locomotora, cruza os dous túneles que a compañía perforou na rocha calcaria —escuros, frescos, con ese cheiro a pedra húmida que teñen os lugares que non ven o sol— e sae ao outro extremo do canón co río á dereita e as paredes verticais tan preto que case as podes tocar cos brazos estendidos.
Son dous quilómetros de ida. A maioría da xente vai e volve tranquilamente nunha hora e media, con paradas para mirar cara arriba cada vez que un voitre pasa o suficientemente preto como para escoitar o aire entre as súas plumas.
A Foz de Arbayún e os señores do aire
A vinte minutos en coche, o río Salazar fixo coa pedra o mesmo que fixo o Irati: abrirse paso a través dela durante millóns de anos ata deixar un canón que dá vertixe mirar desde arriba. A Foz de Arbayún non se percorre a pé desde dentro: contémplase desde os miradoiros do bordo, cos voitres leonados voando á altura dos teus ollos.
En Arbayún vive a maior colonia de voitres leonados de Navarra: máis de catrocentas parellas aniñan nas paredes verticais do canón. Se vas a primeira hora da mañá, vélos despegar un a un conforme o sol quenta a rocha e as térmicas empezan a subir. É o tipo de espectáculo que non precisa explicación nin guía: pos os ollos no ceo e xa está.
De volta con area do río nas botas
A baixada á realidade é suave. Saídes do canón con ese silencio que deixan os lugares grandes, a cativada discute sobre cal dos túneles era máis escuro, e alguén propón parar en Lumbier a tomar algo antes de volver.
Ttipiaenea está a corenta minutos. A tarde na casa ten outra textura despois dun día así: a cheminea, a cea lenta, e a sensación de que o día deu para moito máis do que parecía ao saír pola mañá.
Como chegar desde Ttipiaenea
- Distancia40 km · 38 min en coche
- RutaNA-150 → AP-15 → Saída Lumbier
- Foz de Lumbier2 km chans, ida e volta · 1–1,5 h
- Foz de ArbayúnMiradoiro a 20 min de Lumbier por NA-178
- DificultadeMoi baixa · Apto para carriños e cadeiras de rodas
- Con cativosSi, ideal; os túneles son o momento estrela